काठमाडौं । गर्मी मौसमको सुरुवातसँगै तापक्रममा आएको वृद्धिका कारण लामखुट्टेको सङ्ख्या बढ्न थालेको छ। लामखुट्टेको टोकाइ केवल झन्झटिलो मात्र नभई ज्यानै लिन सक्ने विभिन्न गम्भीर रोगहरूको प्रमुख कारण पनि हो। त्यसैले, यस मौसममा लामखुट्टेबाट बच्नु र यसको नियन्त्रण गर्नु अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
लामखुट्टेको टोकाइबाट लाग्ने प्रमुख रोगहरू लामखुट्टेले सङ्क्रमित व्यक्तिबाट स्वस्थ व्यक्तिमा विभिन्न भाइरस तथा परजीवी सार्ने गर्दछ। लामखुट्टेको प्रजाति अनुसार फरक-फरक रोगहरू लाग्ने गर्दछन्:
डेंगु (Dengue): 'एडिस' प्रजातिको लामखुट्टेको टोकाइबाट डेंगु सर्छ। यसले टोकेपछि एक्कासी उच्च ज्वरो आउने, असाध्यै टाउको दुख्ने, आँखाको गेडी दुख्ने र शरीरका जोर्नीहरू दुख्ने जस्ता लक्षण देखिन्छन्।
औलो वा मलेरिया (Malaria): 'एनोफिलिस' लामखुट्टेको टोकाइबाट औलो लाग्छ। यसमा कामज्वरो आउने र अत्यधिक जाडो महसुस हुने गर्छ।
जापानी इन्सेफलाइटिस (Japanese Encephalitis): 'क्युलेक्स' प्रजातिको लामखुट्टेले यो रोग सार्छ, जसले सिधै मस्तिष्कमा असर पुर्याउँछ।
चिकनगुनिया र हात्तीपाइले (Chikungunya & Lymphatic Filariasis): यी रोगहरू पनि लामखुट्टेकै माध्यमबाट एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्ने गम्भीर स्वास्थ्य समस्या हुन्।
लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्ने उपायहरू लामखुट्टेबाट सर्ने रोगहरूको कुनै अचुक औषधि नहुने भएकाले यसको टोकाइबाट बच्नु नै सबैभन्दा उत्तम उपाय हो:
झुलको प्रयोग: सुत्दा सधैं झुल टाँगेर मात्र सुत्ने बानी बसाल्ने।
पूरा कपडा लगाउने: विशेषगरी बिहान र साँझको समयमा घरबाहिर निस्कँदा वा खेतबारीमा काम गर्दा शरीर पूरै ढाक्ने र पूरा बाहुला भएका लुगा लगाउने।
जालीको प्रयोग: घरका झ्याल, ढोका र भेन्टिलेटरहरूमा लामखुट्टे छिर्न नसक्ने मसिनो जाली हाल्ने।
मलम र धूप: शरीरको खुल्ला भागमा लामखुट्टे भगाउने मलम (Repellents) लगाउने वा सुरक्षित रुपमा लामखुट्टे भगाउने धूप वा लिक्विड प्रयोग गर्ने।
लामखुट्टे र लार्भा नष्ट गर्ने तरिका लामखुट्टेलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न यसको प्रजनन स्थल नै मास्नुपर्छ। यसका लागि समुदायस्तरमै 'खोज र नष्ट गर' अभियान चलाउनु प्रभावकारी हुन्छ:
पानी जम्न नदिने: लामखुट्टेले जमेको पानीमा फुल पार्ने भएकाले घर वरपरका खाल्डाखुल्डी पुर्ने।
भाँडाकुँडाको व्यवस्थापन: छत वा आगनमा रहेका पुराना टायर, टिनका बट्टा, फुटेका भाँडाकुँडा वा प्लास्टिकका टुक्राहरूमा पानी जम्न नदिने र तिनलाई उचित रूपमा विसर्जन गर्ने।
नियमित सरसफाइ: गमलाको प्लेट, कुलर, फ्रिजको पछाडि जम्ने पानी र पानीका ट्याङ्कीहरू नियमित सफा गर्ने र ढक्कनले राम्ररी छोपेर राख्ने।
झाडी सफा गर्ने: घर वरपरका झाडी र फोहोर नियमित सफा राख्ने, जसले गर्दा लामखुट्टे लुक्ने ठाउँ नहोस्।
लामखुट्टे नियन्त्रण व्यक्ति, परिवार र समुदाय सबैको साझा दायित्व हो। आफ्नो घर र वरपरको वातावरण सफा राखेर पानी जम्न नदिएमा लामखुट्टेबाट सर्ने प्राणघातक रोगहरूबाट सजिलै सुरक्षित रहन सकिन्छ।
