काठमाडौँ । नेपालमा मनाइने तिहार पर्व पाँच दिनसम्म चल्ने महत्वपूर्ण हिन्दू पर्व हो । यसका प्रत्येक दिनको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक अर्थ रहन्छ । दोस्रो दिनलाई गाई तिहार वा गाई पूजा भनिन्छ । यो दिन विशेषगरी गाईलाई पूजा गर्ने चलन छ, जसले हाम्रो जीवन, संस्कृति र अर्थतन्त्रमा गाईको गहिरो स्थान देखाउँछ ।
कार्तिक कृष्ण औंशीको दिन अथवा तिहारको तेश्रो दिन गाईको पूजा गरिन्छ । गाईको पूजा गरिने भएकोले यस दिनलाई गाई तिहार भनिन्छ । यस दिनको रातलाई अत्यन्त अँध्यारो रातका रूपमा लिइन्छ।
यो अन्धकारमा रातलाई उज्यालोको प्रकाशले आलोकित पार्ने कार्य घर-घरमा बत्ती बाली लक्ष्मीको आह्वान गरिन्छ। यसभित्र कुनै पनि किसिमको अन्धकारलाई आफूमा अन्तर्निहित चेतनाशक्तिको प्रकाशले हटाउनुपर्ने सन्देश पनि पाइन्छ। गाईलाई लक्ष्मीको प्रतिकात्मक मानेर त्यसै दिन लक्ष्मीपूजा पनि गरिन्छ। स्थिर लग्न र प्रदोषकालमा लक्ष्मीको आराधना गर्दा फलिफाप हुन्छ भन्ने ज्योतिषीय मान्यता छ ।
गाईलाई नेपाली समाजमा देवी लक्ष्मीको रूप मानिन्छ। गाईले दूध दिन्छ, जसबाट दही, घ्यू र अन्य धार्मिक सामग्री तयार गरिन्छ। त्यसैले गाईलाई “माता” भनेर पूजा गर्ने परम्परा प्राचीन समयदेखि चल्दै आएको छ।
हिन्दू धर्मग्रन्थका अनुसार, समुद्रमन्थन अर्थात् देवता र दानवबीच भएको समुद्र मन्थनका क्रममा १४ अमूल्य रत्न समुद्रबाट बाहिर आएका थिए। तीमध्ये एक थिइन् देवी लक्ष्मी, धन र समृद्धिको देवी।
देवी लक्ष्मी समुद्रबाट बाहिर निस्केपछि भगवान् विष्णुका छेउमा विराजमान भइन्। त्यो दिनलाई कार्तिक अमावस्या भनेर स्मरण गर्न थालियो। त्यसैले प्रत्येक वर्ष यसै दिन देवी लक्ष्मीको पूजा गरी धन, सौभाग्य र समृद्धिको कामना गरिन्छ।
पुराणमा गाईलाई देवी लक्ष्मीको अवतार मानिन्छ। गाईलाई “कामधेनु” भनिन्छ- जसले भक्तको इच्छा पूरा गर्छ। गाईको दूध, दही, घ्यू र मूत्र सबै पवित्र मानिन्छन् र धार्मिक कार्यमा प्रयोग गरिन्छ। त्यसैले गाईको पूजा गर्दा देवी लक्ष्मीको कृपा प्राप्त हुने विश्वास छ। त्यसैगरी, एक पुरानो जनश्रुति अनुसार, एक गरिब ब्राह्मणले आफ्नो घर सफा गरेर उज्यालो बत्तीसँग सजाए र देवी लक्ष्मीलाई निम्तो गरे।
सफा र उज्यालो घर देखेर देवी लक्ष्मी त्यस घरमा पसिन् र भनिन्, “जहाँ पवित्रता र उज्यालो सोच हुन्छ, त्यहाँ म सधैं वास गर्छु।” त्यही समयदेखि घर सफा राख्ने, दियो बाल्ने र लक्ष्मीलाई निम्तो गर्ने परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।
गाई तिहारकै दिन साँझपख लक्ष्मी पूजा गरिन्छ, जहाँ लक्ष्मी देवीलाई धन, सौभाग्य र समृद्धिको देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। यो दिन घर–घरमा विशेष सफाइ गरिन्छ, झिलिमिली बत्ती, फूलमाला र दियोले घर सजाइन्छ। सफा र उज्यालो घरमा देवी लक्ष्मी प्रवेश गर्छिन् र घरमा धन, सुख र समृद्धि ल्याउँछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।
पूजा सम्पन्न भएपछि परिवारका सबै सदस्यले देवी लक्ष्मीको मूर्तिलाई पुजापाठ गर्छन्, मिठा परिकार र फलफूल अर्पण गर्छन्। यस रात बालबालिकाले “देउसी-भैलो”खेल्दै गाउँघर उज्यालो र रमाइलो बनाउँछन्, जसले समुदायबीच प्रेम र उत्सवको वातावरण फैलाउँछ।
गाईलाई हिन्दू धर्ममा ‘माता’को रूपमा पूजिन्छ । वेद, पुराण र धार्मिक ग्रन्थहरूमा गाईलाई लक्ष्मीको रूप मानिएको छ । गाईको दूध, दही, घ्यू, मूत्र र गोबरलाई पवित्र ‘पञ्चामृत’को रूपमा प्रयोग गरिन्छ । कृषिप्रधान देश नेपालमा गाई केवल धार्मिक दृष्टिले मात्र होइन, आर्थिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण छ — दूधजन्य उत्पादन, मल र इन्धनका रूपमा यसको योगदान अद्वितीय छ ।
गाई तिहार मनाउनुको उद्देश्य गाईप्रतिको आस्था, सम्मान र कृतज्ञता प्रकट गर्नु हो । ग्रामीण क्षेत्रमा यो पर्वले कृषिसँग जोडिएको जीवनशैलीलाई उजागर गर्छ । शहरी क्षेत्रमा पनि गाईको प्रतीकमार्फत पशुपालन, उत्पादन र संरक्षणप्रतिको सचेतना फैलाउने अवसर बनिरहेको छ ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा सहरमा गाईको संख्या घट्दै गएको छ, सडकमा गाईहरू बेसाहारा भएका छन् । गाई तिहारको वास्तविक मर्म गाईको पूजा मात्र होइन, यसको संरक्षण र उचित हेरचाहमा निहित छ । सरकार र नागरिक दुवैले यस जिम्मेवारीलाई आत्मसात् गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।
तिहार हाम्रो धार्मिक आस्था मात्र होइन, कृषिजन्य सभ्यता र जीवनशैलीको उत्सव हो । पूजा र दीपजलनसँगै, गाईको संरक्षण, स्याहार र सन्तुलित उपयोगमा ध्यान दिनु नै आजको सन्देश हो — किनकि गाई तिहारको सार पूजा होइन, संरक्षण र सम्मान हो ।
