स्थानीय सरोकार: कागेश्वरी मनोहरा
नगरपालिकाका नगरप्रमुख सँग प्रत्यक्ष कुराकानी रेडियो आहा
104.5 MHz द्वारा प्रसारित “स्थानीय सरोकार” अन्तरकृयात्मक
कार्यक्रममा यसपटक कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिकाका नगरप्रमुख उपेन्द्र कार्की अतिथि रहनुभयो।
पालिकाको वर्तमान अवस्था, विकासका
प्राथमिकता, र जनअपेक्षासँग सम्बन्धित विविध विषयमा विस्तृत कुराकानी
भयो।
संघीय व्यवस्था कार्यान्वयनसँगै स्थानीय तहको भूमिका झनै
सशक्त बन्दै गएको छ। काठमाडौं उपत्यकाको एक महत्वपूर्ण स्थानीय तह कागेश्वरी
मनोहरा नगरपालिकाका नगरप्रमुखसँग गरिएको प्रत्यक्ष कुराकानीले नगरको वर्तमान
अवस्था, प्राथमिकता र चुनौतीबारे स्पष्ट दृष्टिकोण दिएको छ।
"सबल,सक्षम सुशासनयुक्त
विकासमुखी स्थानीय सरकार" भन्ने मुल नाराका साथ कागेश्वरी मनोहराले आर्थिक बर्ष
२०८०/०८१ को स्थानीय तह संस्थागत क्षमता स्वमूल्याङ्क्कन (लिजा, स्थानीय
तह वित्तीय सुशासन जोखिम मूल्याङ्कन (एफआरे) र महालेखापरीक्षकको बासट्ठिऔँ वार्षिक
प्रतिवेदन, २०८२ अनुसूची २१
को (१), (२) र (3) अनुरुप
कति प्रतिशत नतिजा ल्यएर यस
पालिकाले काम गरिरहेको छ ? साथै
यसै बर्षबाट स्थानीय शासन कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन अर्थात (LGPASS)
कार्यविधि २०८२ लागु कार्यन्वयन लागि निर्देशन जारी भएको छ ।वित्तिय
शुसान, कार्यसम्पादन
एवम् स्वमूल्याङ्कनमा कसरी काम भैरहेको छ ?
नगरप्रमुख: नगरवासीलाई आधारभूत सेवा सहज, छरितो र
गुणस्तरीय रूपमा उपलब्ध गराउनु हाम्रो पहिलो प्राथमिकता हो। सडक, ढल, खानेपानी, सरसफाइ, शिक्षा र
स्वास्थ्यमा समानान्तर रूपमा काम भइरहेको छ। “सबल, सक्षम र
सुशासनयुक्त विकासमुखी स्थानीय सरकार” भन्ने मूल नारालाई
व्यवहारमा उतार्ने उद्देश्यका साथ कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८०/०८१
मा स्थानीय तह संस्थागत क्षमता स्वमूल्याङ्कन (LISA), स्थानीय
तह वित्तीय सुशासन जोखिम मूल्याङ्कन (FRA) तथा
महालेखापरीक्षकको ६२औँ वार्षिक प्रतिवेदनको सूचकहरूलाई आधार मानेर कार्यसम्पादन गर्दै
आएको छ।
यी सूचकहरूका आधारमा नगरपालिकाले संस्थागत क्षमता, सेवा
प्रवाह, योजना व्यवस्थापन, आन्तरिक
नियन्त्रण प्रणाली र वित्तीय अनुशासनका पक्षमा क्रमिक सुधार गर्दै आएको देखिन्छ।
स्वमूल्याङ्कनका अधिकांश सूचकमा सन्तोषजनकदेखि राम्रो तहको नतिजा हासिल भएको छ भने
केही सूचकहरूमा सुधार आवश्यक रहेको तथ्य नगरपालिकाले स्वयं स्वीकार गरेको छ।
विशेषगरी आन्तरिक नियन्त्रण, बेरुजु न्यूनीकरण, अभिलेखीकरण
र समयमै प्रतिवेदन पेस गर्ने अभ्यासलाई थप सुदृढ बनाउने काम भइरहेको छ।
वित्तीय सुशासनका सन्दर्भमा FRA ले
औंल्याएका जोखिम क्षेत्र पहिचान गरी खर्च प्रणालीलाई अनुशासित बनाउने, आन्तरिक
लेखापरीक्षणलाई सक्रिय गर्ने तथा सार्वजनिक खरिद प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउने
प्रयास गरिएको छ। महालेखापरीक्षकको प्रतिवेदनमा उल्लेख भएका सुझावहरू
कार्यान्वयनतर्फ उन्मुख हुँदै बेरुजु फछ्र्यौटमा प्रगति भइरहेको छ।
यसै वर्षदेखि लागू हुन लागेको स्थानीय शासन कार्यसम्पादन
मूल्याङ्कन (LGPASS) कार्यविधि, २०८२ लाई
प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न नगरपालिकाले आवश्यक तयारी अघि बढाइसकेको छ।
सूचक–आधारित योजना, नतिजामुखी बजेट, डिजिटल
तथ्याङ्क व्यवस्थापन र कर्मचारी क्षमता अभिवृद्धिमा जोड दिइँदैछ।
समग्रमा, कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिकाले
वित्तीय सुशासन, कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन र स्वमूल्याङ्कनलाई औपचारिकतामा
सीमित नराखी सुधारको औजारका रूपमा प्रयोग गर्ने दिशामा काम गरिरहेको देखिन्छ। अब
चुनौती भनेको मूल्याङ्कनका नतिजालाई प्रत्यक्ष सेवा प्रवाह र नागरिक अनुभूतिसँग
जोड्दै निरन्तर सुधार गर्नु हो।
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन २०७४ को दफा ६७ बजेट तथा कार्यक्रम तर्जुमा
समिति (१) बमोजिक बनेको समितिले चालु आर्थिक बर्ष २०८१/०८२ कुल अनुमानित बजेट रु २
अर्ब ५५ करोड ३४ लाख ९१ हजार १३ रुपैया ७ पैसा अनुमान गरिएकोमा जेष्ठ मसान्तसम्म
आम्दानी तर्फ कुल आय रु १ अर्व १६ करोड ५१ लाख ९७ हजार २ सय १८ रुपैया २ पैसा
प्रप्त भएको देखिन्छ! यहाँहरुको अनुमानित लक्ष्य भन्दा निकै अत्तर देखा पर्नुको
कारण के हो?
साथै
चालु तर्फ विनियोजित रकमर पूँजिगत तर्फको रकम विनियोजन रमक कति प्रतिशतले खर्च
भएको पाउँनु भएको छ?
पहिलो, संघ तथा प्रदेश सरकारबाट प्राप्त
हुने अनुदानहरू (विशेष, समपूरक र सशर्त) अपेक्षित समयमा पूर्ण
रूपमा प्राप्त नहुनु प्रमुख कारण हो। दोस्रो, राजस्व अनुमान र
वास्तविक संकलनबीच अन्तर देखिएको छ, जसमा घरजग्गा
कारोबार सुस्त हुनु, व्यवसाय दर्ता तथा कर संकलनमा अपेक्षित
वृद्धि नहुनु प्रभावकारी कारक बनेका छन्। तेस्रो, कतिपय बाह्य
स्रोत–साधनमा आधारित कार्यक्रमहरू वर्षको उत्तरार्धतिर मात्र कार्यान्वयनमा जाने
प्रवृत्ति हुँदा आम्दानी समयमै देखिन सकेको छैन।
खर्चतर्फ हेर्दा, जेष्ठ मसान्तसम्म चालु खर्चतर्फ विनियोजित रकममध्ये करिब ६० प्रतिशतको हाराहारीमा खर्च भएको छ, भने पूँजीगत खर्चतर्फ करिब ४० प्रतिशत आसपास मात्र खर्च हुन सकेको अवस्था छ।पूँजीगत खर्च अपेक्षाकृत न्यून हुनुको कारणमा ठेक्का प्रक्रियामा ढिलाइ, डिजाईन तथा प्राविधिक स्वीकृतिमा समय लाग्नु, मौसमजन्य असर र जग्गा व्यवस्थापनसम्बन्धी समस्या प्रमुख छन्। यद्यपि, आर्थिक वर्षको उत्तरार्धमा पूँजीगत खर्चको गति बढाउने गरी योजना कार्यान्वयनलाई तीव्र बनाइएको छ।
समग्रमा, आम्दानी र खर्चबीच देखिएको अन्तर
संरचनागत र प्रक्रियागत कारणसँग जोडिएको छ। नगरपालिकाले आगामी दिनमा राजस्व
यथार्थपरक अनुमान, आन्तरिक स्रोत विस्तार, समयमै
अनुदान प्राप्तिका लागि समन्वय र पूँजीगत योजनाको प्रारम्भिक तयारीलाई
प्राथमिकतामा राखेर यो अन्तर घटाउने दिशामा काम गरिरहेको छ।
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐना २०७४ को परिच्छेद-३ को दफा
(११) घ को छ तथा प्रदेश
आर्थिक ऐना २०८२ को दफा ९ को अनुसूची-५ मा भएको व्यावस्थालाई कार्यन्वयनलाई कसरी
पालना गरिरहेको छ? साथै यस पालिकाको
आन्तरिक स्रोत कस्तो छ ? सुशासन र
पारदर्शिताका लागि के पहल गरिएको छ ?
नगरप्रमुख: डिजिटल सेवा विस्तार, सार्वजनिक
सुनुवाइ, सामाजिक लेखापरीक्षण र अनलाइन गुनासो प्रणालीमार्फत
पारदर्शिता बढाइएको छ। अनियमिततामा शून्य सहनशीलता अपनाइएको स्थानीय तहलाई दिएको
आर्थिक अधिकार, राजस्व संकलन तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी जिम्मेवारी र प्रदेश
आर्थिक ऐन अन्तर्गत उल्लेखित कर, दस्तुर र
शुल्कसम्बन्धी व्यवस्थाहरू कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिकाले क्रमिक रूपमा कार्यान्वयन
गर्दै आएको छ।
यी कानुनी व्यवस्थाअनुसार नगरपालिकाले कर, सेवा शुल्क, दस्तुर तथा दण्डसम्बन्धी दरहरू नगरसभाबाट पारित गरी लागू गरेको छ। सम्पत्ति कर, घरबहाल कर, व्यवसाय कर, विज्ञापन कर, नक्सा पास दस्तुर, सिफारिस तथा सेवा शुल्क जस्ता शीर्षकहरू अनुसूची–५ को सीमाभित्र रही संकलन गरिँदैछ। करको दर निर्धारण र संशोधन गर्दा प्रदेश ऐन र संघीय कानुनसँग नबाझिने गरी कार्यान्वयन गरिएको छ।
आन्तरिक स्रोतको अवस्था हेर्दा, कागेश्वरी
मनोहरा नगरपालिकाको आन्तरिक आम्दानी मुख्यतः सम्पत्ति कर, घरबहाल
कर, व्यवसाय कर, नक्सा पास तथा
सेवा शुल्कमा निर्भर छ। शहरी क्षेत्र भएकाले आन्तरिक स्रोतको सम्भावना राम्रो भए
पनि राजस्वको पूर्ण क्षमता अझै उपयोग हुन सकेको छैन। कर दायरा विस्तार, अभिलेख
अद्यावधिक र डिजिटल कर प्रणालीमार्फत आन्तरिक स्रोत वृद्धिमा जोड दिइएको छ।
सुशासन र पारदर्शिताका लागि नगरपालिकाले सार्वजनिक सुनुवाइ, सामाजिक
लेखापरीक्षण, वार्षिक कार्यक्रम तथा बजेट सार्वजनिकरण, आन्तरिक
लेखापरीक्षणलाई सक्रिय बनाउने, अनलाइन सेवा र गुनासो व्यवस्थापन
प्रणाली सञ्चालन जस्ता पहलहरू अघि बढाएको छ। साथै महालेखापरीक्षकको प्रतिवेदनमा
औँल्याइएका बेरुजु फछ्र्यौट, खरिद प्रक्रियामा पारदर्शिता र
अभिलेखीकरण सुधारमा विशेष ध्यान दिइएको छ।
समग्रमा, कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिकाले
कानुनी व्यवस्थाको पालना गर्दै आन्तरिक स्रोत विस्तार, वित्तीय
अनुशासन र पारदर्शी शासन प्रणाली सुदृढ गर्ने दिशामा काम गरिरहेको छ। अबको चुनौती
भनेको कानुनमा दिइएको अधिकारलाई व्यवहारमा पूर्ण रूपमा उतारी नागरिकले अनुभूत
गर्ने सुशासन सुनिश्चित गर्नु हो।
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ को अनुसूची ८ मा २२ वटा एकल अधिकार मध्ये १७ औँ एकल अधिकारमा बेरोजगारको तथ्याङ्क संकलन ताथ रोजगार शाखा रहेको छ । यस पालिकाले महिला तथा युवा स्वरोगार कार्यक्रम साथै बैदेशिक राजगारमा जान चाहाने युवा/युवतीहरुलाई कस्तो किसिमको तालिम तथा सेवा सूविधा प्रदान गर्दै आएको छ ?
नगरप्रमुख: सीपमूलक तालिम, उद्यमशीलता
प्रवर्द्धन, स्टार्टअप सहयोग र खेलकुद पूर्वाधारमार्फत युवालाई नगरमै
अवसर सिर्जना गर्ने प्रयासमा छौँ। बेरोजगारको
तथ्याङ्क संकलन तथा रोजगारसम्बन्धी कार्य कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिकाले संस्थागत
रूपमा अघि बढाएको छ। यस अन्तर्गत नगरपालिकामा रोजगार शाखा स्थापना गरी महिला तथा
युवालाई लक्षित कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन्।
सबैभन्दा पहिले, बेरोजगारको
तथ्याङ्क संकलनका लागि वडा तहसम्म समन्वय गरी अद्यावधिक विवरण तयार गर्ने काम
भइरहेको छ। रोजगार सेवा केन्द्रमार्फत स्थानीय बेरोजगार युवायुवतीको प्रोफाइल तयार
गरी सीप, रुचि र सम्भावनाका आधारमा कार्यक्रम लक्षित गरिँदैछ।
महिला तथा युवा स्वरोजगार कार्यक्रमअन्तर्गत नगरपालिकाले
सिलाइ–कटाइ, ब्युटीपार्लर, खाना
पकाउने/बेकरी, कम्प्युटर तथा डिजिटल सीप, कृषि तथा
पशुपालनसम्बन्धी सीप, साना उद्यम सञ्चालन तालिम जस्ता कार्यक्रम
सञ्चालन गर्दै आएको छ। तालिमसँगै व्यवसाय योजना तयार गर्ने, सहकारी
तथा बैंकसँग समन्वय गरी कर्जा पहुँच बढाउने र प्रारम्भिक उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन
गर्ने नीति लिइएको छ।
वैदेशिक रोजगारीमा जान चाहने युवायुवतीहरूका लागि सुरक्षित
वैदेशिक रोजगारसम्बन्धी अभिमुखीकरण, श्रम ऐन, सम्झौता, जोखिम
न्यूनीकरण, सीप प्रमाणीकरण तथा भाषा सम्बन्धी आधारभूत तालिम उपलब्ध
गराइँदैछ। वैदेशिक रोजगारका क्रममा ठगीबाट जोगिन सूचना प्रवाह, कागजात
तयारीमा सहजीकरण र सम्बन्धित निकायसँग समन्वय पनि नगरपालिकाले गर्दै आएको छ।यसका
अतिरिक्त, सीप परीक्षण, प्रमाणपत्र
प्राप्तिमा सहजीकरण, रोजगार मेला तथा निजी क्षेत्रसँगको
सहकार्यमार्फत रोजगारीका अवसर पहिचान गर्ने काम पनि अघि बढाइएको छ।
समग्रमा, कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिकाले
कानुनले दिएको अधिकारको प्रयोग गर्दै महिला र युवालाई आत्मनिर्भर बनाउने, सुरक्षित
रोजगारी सुनिश्चित गर्ने र स्थानीय रोजगारी सिर्जनालाई संस्थागत गर्ने दिशामा
क्रमिक रूपमा काम गरिरहेको देखिन्छ। अबको प्राथमिकता भनेको तालिमलाई स्थायी
आम्दानीसँग जोड्ने र नतिजामुखी रोजगार सिर्जना गर्नु हो।
आगामी योजनाबारे केही बताइदिनुहोस्?
नगरप्रमुख: स्मार्ट सिटी अवधारणा, हरित सडक, व्यवस्थित
ढल प्रणाली, खुला स्थान संरक्षण र डिजिटल नगर निर्माण हाम्रो दीर्घकालीन
लक्ष्य हो।
संघीय शासन प्रणाली लागू भएसँगै स्थानीय तह जनजीवनसँग
प्रत्यक्ष जोडिएको शासन इकाइका रूपमा स्थापित भएको छ। जानकी
गाउँपालिकाको सन्दर्भमा अध्यक्षसँग गरिएको प्रत्यक्ष कुराकानीले स्थानीय सरकारको
कार्यदिशा, प्राथमिकता र यथार्थ अवस्था स्पष्ट रूपमा उजागर गरेको छ।
पालिकाले शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी
तथा सरसफाइलाई आधारभूत प्राथमिकतामा राखेर काम अघि बढाएको दाबी गरेको छ। सीमित
बजेट र स्रोतसाधनबीच पनि सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउने प्रयास सकारात्मक संकेत
हो। सार्वजनिक सुनुवाइ, सामाजिक लेखापरीक्षण र डिजिटल प्रणालीको
प्रयोगमार्फत पारदर्शिता र जवाफदेहिता बढाउने पहल प्रशंसनीय देखिन्छ।
तर चुनौतीहरू उस्तै गम्भीर छन्। विकास निर्माणमा ढिलाइ, प्राविधिक
जनशक्तिको अभाव र योजनाको गुणस्तरीय कार्यान्वयनमा देखिएको कमजोरीले अपेक्षित
परिणाम आउन सकेको छैन। यी समस्यालाई स्वीकार गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, समयमै
सुधार र कडाइका साथ अनुगमन आवश्यक छ।
युवा लक्षित सीपमूलक तालिम, स्वरोजगार
कार्यक्रम र कृषि आधुनिकीकरणले स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढ गर्ने सम्भावना बोकेको छ।
स्थानीय उत्पादनको बजारीकरणमा जोड दिन सके गाउँपालिकाले आत्मनिर्भरतातर्फ ठोस कदम
चाल्न सक्छ।
समग्रमा, कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिकाको दिशा सही देखिए
पनि अब प्राथमिकता परिणाममुखी कार्यान्वयन
हुनुपर्छ।
विकास नाराबाट होइन, स्पष्ट योजना, इमानदार
कार्यसम्पादन र नागरिकको सक्रिय सहभागिताबाट सम्भव हुन्छ। अध्यक्षसँगको प्रत्यक्ष
कुराकानीले यही सन्देश बलियो रूपमा अघि सारेको छ।
पूरा कार्यक्रम : स्थानीय सरोकार अन्तरकृयात्मक कार्यक्रम
रेडियो आहा 104.5 MHz , www.radioaaha.com ,
सामाजिक
सञ्जाल फेसबुक/ रेडियो आहा, youtube, टिकटक
एवम् हाम्रो पात्रो एप्लिकेसनमा लगिन गरी संसारभर एकैसाथ सुन्न सकिन्छ।
