काठमाडौँ । नेपालको जलवायु प्रणाली विभिन्न प्राकृतिक तत्वहरूको संयोजनले बनेको छ । भू–आकृति, अक्षांशीय स्थिति र आसपासका महासागरहरूको प्रभावले यहाँको मौसमलाई विशेष बनाएको छ । दक्षिण एशियाको मुटुमा अवस्थित नेपाल समुद्रबाट टाढा भए पनि तीन प्रमुख सागर—बंगालको खाडी, अरबी सागर र दक्षिण चीन सागर—बाट आउने वायु, बादल र ओसको प्रभावले यहाँको वर्षा र चिसो निर्धारण गर्छ ।
भारतको मुम्बईनजिक अरब सागरमा विकसित भएर नेपाल प्रवेश गरेको न्यूनचापीय प्रणाली, भूमध्य सागरबाट आउने पश्चिमी वायुको प्रभाव र बङ्गालको खाडीमा विकसित 'मोन्था' चक्रवातको प्रभाव थपिँदा नेपालका अधिकांश स्थानमा वर्षा भइरहेको मौसमविद्हरूले बताएका छन्।
बंगालको खाडी
नेपालमा मनसुन वर्षाको मुख्य कारण यही सागर हो । जूनदेखि सेप्टेम्बरसम्म दक्षिण–पूर्वी दिशा भएर आउने आर्द्र वायु बंगालको खाडीबाट उठ्छ । ती वायुले हिमालयसँग ठोक्किँदा जलवाष्प संघनित भएर वर्षा हुन्छ । यो वायु प्रणालीले नेपालको कुल वार्षिक वर्षाको ७० प्रतिशतभन्दा बढी भाग दिन्छ ।
अरबी सागर
अरबी सागरबाट आउने वायु पश्चिमी वायु प्रणाली (Western Disturbance) सँग सम्बन्धित हुन्छ । यो वायु प्रायः हिउँद महिनामा (डिसेम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्म) सक्रिय रहन्छ । यसले पश्चिमी र हिमाली क्षेत्रहरूमा हल्का वर्षा र हिमपात गराउँछ । यही कारण हिउँदमा पश्चिम नेपाल बढी चिसो र हावाहुरीयुक्त हुन्छ ।
दक्षिण चीन सागर
यो सागरबाट आउने वायु प्रायः पूर्वी नेपालमा प्रभाव पार्छ । कहिलेकाहीँ पूर्वी मनसुनको समयमा यस सागरबाट उत्पन्न आर्द्र वायुले भारी वर्षा र चट्याङ ल्याउँछ ।
मौसमी प्रभाव र परिणाम
यी तीन सागरबाट आएका वायु र बादलले नेपालमा केवल वर्षा होइन, ओस, हिउँ र मौसमी चक्र पनि तय गर्छन् । गर्मीयाममा वाष्पीकरणले वायुमण्डलमा आर्द्रता बढाउँछ भने हिउँदमा पश्चिमी वायुहरूले चिसो र हिउँ ल्याउँछन् । यसरी नेपालको कृषि, वनस्पति, नदी प्रणाली र मानव जीवन सबै यी प्राकृतिक वायुप्रवाहका तालमेलमा निर्भर छन् ।
"मोन्थाको सबैभन्दा धेरै प्रभाव छ। त्यसमा अरब सागर र पश्चिमी वायुको पनि योगदान छ। तर मोन्था नसकिँदासम्म यो नै हाबी हुन्छ," जल तथा मौसम विज्ञान विभागकी प्रवक्ता मौसमविद् विभूति पोखरेल भन्छिन्। यद्यपि पश्चिमी वायु त्यति धेरै बलियो नभएको विज्ञहरू बताउँछन्।
